چگونه هويت جنسي نوجوانان انكار مي شود؟
چگونه هويت جنسي نوجوانان انكار مي شود؟
تكامل جنسي بخش مهمي از روند رشد و تكامل طبيعي نوجوانان است. اگرچه اكثر نوجوانان مرحلة بيولوژيكي اين روند را بدون مشكل طي ميكنند، ناآگاهي افراد جامعه و خانواده از چگونگي شكلگيري هويت و نقش جنسي نوجوانان گاه سلامت آنها را به خطر مياندازد. حدود يكسوم جمعيت جوانان جهان در سنين 10 تا 24 سالگي هستند که چهارپنجم آنان در كشورهاي درحالتوسعه، ازجمله ايران، زندگي ميكنند. نيمي از جمعيت كشور ما در سنين 15 تا 25 سال هستند که از نظر جنسي بحرانيترين دوره بهشمار ميرود. لذا پرداختن به مشكلات جنسي اين گروه سني ضروري بهنظر ميرسد. اهميت دسترسي نوجوانان و خانوادههاي آنان به اطلاعات صحيح و كافي در مورد تكامل جنسي، رفتارهاي جنسي و نيز خدمات بهداشتي مناسب در اين زمينه بهقدري مورد توجه است كه مراكز معتبر جهاني فعال در حوزة بهداشت و سلامت نظير سازمان جهاني بهداشت و يونيسف و سازمانهاي مشابه بخش وسيعي از برنامههاي خود را به آن اختصاص دادهاند. دكتر عفتالسادات مرقاتي خويي، دانشآموختة رفتارشناسي جنسي (سكسولوژيست) از استراليا، در ادامة بحثهاي قبلي دربارة رفتارهاي جنسي انسان، پس از شرح شكلگيري هويت و ادراك جنسي در دوران كودكي، در اين شماره و شمارة آتي، به سؤالات متداولي كه دربارة تكامل جنسي نوجوانان در دوران بلوغ، رفتارهاي جنسي نوجوانان و مشكلات جنسي اين دوره وجود دارد پاسخ ميدهد.درك جنسي ناكافي در دوران كودكي، زندگي جنسي را در بزرگسالي مخدوش خواهد كرد.
بهطوركلي، شکلگيري صحيح هويت و نقش جنسي در فرد در سنين کودکي و نوجواني چه اهميتي دارد؟
○ با در نظر داشتن تأثير ويژگيهاي فردي و بافت اجتماعي در هويت و نقش جنسي، بهنظر متخصصان، شكلگيري هويت و نقش جنسي معمولاً بين 12 تا 20 سالگي کامل ميشود. به همين دليل ناپايداري، تنش و اضطراب از ويژگيهاي اين دورة سني است. براساس نظر اريكسون، شكلگيري «خودانگاره» (self-concept) هدف مهم اين دوره است. بهنظر وي، اگر شخص خودش را بين 12 تا 20 سالگي از نظر جنسي نشناسد، به هدف تكاملياش نرسيده است. در اين سنين، تحولات زيستشناختي كه بلوغ ناميده ميشود، نوجوان را با نقشهاي متفاوتي روبهرو ميكند. يكي از مهمترين اين نقشها نقش جنسيتي (دختر يا پسر بودن) است كه قبلاً دربارة آن بهتفصيل بحث شده است. دختر بودن و به تبع آن، مجموعهاي از رفتارهاي جنسي زنانة تعريفشده در عرف، دو مفهوم كاملاً عجينشده با هم است. بايد متذکر شوم که تغييرات فيزيكي دوران بلوغ هميشه باعث نهايي شدن شكلگيري نقش جنسيتي و هويت جنسي در نوجوان نميشود. يعني به صرف قاعده شدن يك دختر يا رشد موهاي صورت يك پسر، نميتوان گفت كه او نقش خود را بهعنوان دختر يا پسر در جامعه پذيرفته است، يا آن دختر توانايي رفتارهاي جنسي سالم زنانه و آن پسر قابليت شروع فعاليت جنسي سالم مردانه را يافته است.
اين نظر همة نظريهپردازان است؟
○ بله. مثلاً فرويد معتقد است كه با بلوغ، رفتارهاي جنسي بزرگسال در انسانها شكل ميگيرد. البته نظرية فرويد جاي بحث دارد و همه با اين ايدة او موافق نيستند. فاصلة زماني بين تغييرات بيولوژيکيـجسماني ناشي از بلوغ و شكلگيري هويت جنسي، چالشهايي را در اين زمينه ايجاد كرده است.
برخي از اين چالشها عبارتاند از:
ـ تعارض در پنداشت نوجوان از هويت جنسي خود؛
ـ نقشي كه فرهنگ جامعه به محض بروز علائم بلوغ براي او تعريف ميكند؛
ـ دشواري آموزش مسائل جنسي به نوجوانان.
تأکيد ميکنم كه با بلند شدن قد يك پسر نوجوان و رشد موهاي صورتش يا با رشد پستانها در دختر و بروز قاعدگي، نبايد هويت جنسي نوجوان را تكامليافته دانست. هرچند برخي از جوامع در اين مورد طرفدار اعتقادات فرويدي هستند و بر تغييرات زيستشناختي دوران بلوغ متمركز ميشوند و بلوغ را مرحلة نهايي تكامل جنسي ميشمارند؛ و از همين رو، والدين و مراقبان و معلمان، بلافاصله پس از بلوغ جسمي نوجوان، به قضاوت و در نتيجه کنترل غيراصولي رفتارهاي جنسي فرد نوجوان ميپردازند.
با توجه به اينكه افكار و ادراكات جنسي در خانواده و براساس فرهنگ حاكم بر جامعه شكل ميگيرد. به اين ترتيب، آيا روند تكامل هويت و نقش جنسي يك نوجوان ممكن است با همسالانش متفاوت باشد؟
○ بله. گروهبندي نوجوانان با تكية صرف بر علائم بلوغ كاملاً نادرست است و مشكلاتي را ايجاد خواهد كرد. فرض كنيد كه ميخواهيم محتواي آموزش جامع جنسي متناسب با تكامل نوجوانان را طراحي كنيم. همة نوجوانان يك كلاس ممكن است از نظر جسمي بالغ شده باشند اما درك يكساني از مفاهيم جنسي نداشته باشند. پس بلوغ و ادراک جنسي هركدام از دانشآموزان روند متفاوتي خواهد داشت. متأثر از محيطي که هر نوجوان در آن زندگي ميکند، ممکن است اين روند تکاملي براي يكي در 10 سالگي شروع شود و براي ديگري از 14 سالگي؛ حتي اگر سطح تحصيلات آنها و سن مدرسهايشان يكسان باشد. آنها در خانوادههاي متفاوت، با سطح آگاهي، باورها، ارزشها و هنجارهاي متفاوت زندگي ميکنند که اين عوامل بر روند تکاملي نوجوان تأثير بسيار دارند.
برخي از نوجوانان در اين سنين رفتارهاي گوناگون و بيثباتي از خود نشان ميدهند. آيا چنين رفتارهايي در مسير تكامل هويت جنسي آنها طبيعي است؟
○ دليل رفتارهاي مختلف و متغير نوجوانان رويارويي آنها با نقشهاي مختلف و خيالپردازيهاي ويژة اين دوران است، مثل تغيير پيدرپي نوع و مدل پوشش و آراستن مو در آنان. اين بيثباتي در روند تكامل هويت جنسي آنها هم مشاهده ميشود كه البته اين موضوع بهسادگي تغيير مدل لباس يا موي سر نيست و عموماً سلامت او را به خطر مياندازد.
برخي از خانوادهها، در دوران بلوغ فرزندشان، اختيار و آزادي روابط را صحيح ميدانند و گروهي ديگر اعمال محدوديت را. شما كدام روش را توصيه ميكنيد؟
○ در اين دوران، آزادي بيش از حد باعث سردرگمي بيشتر نوجوان در شكل دادن به هويت و شخصيت جنسياش ميشود و اعمال محدوديت زياد هم مضر است زيرا مانع از آن ميشود كه وي نقشهاي مختلف خود را در سطح جامعه كشف كند، كه لازمة تكامل هويت جنسي است. در نتيجه، وي در زندگي جنسي بزرگسالياش دچار مشكل خواهد شد. بر طبق پيشنهاد اريكسون، آزادي معتدل همراه با توصيههاي روشن و حسابشدة والدين، به نوجوان كمك خواهد كرد كه نقش جنسيتياش را بهسلامت در موقعيتهاي مختلف به تجربه بگذارد و هويت واقعياش را شكل دهد.
در اغلب خانوادهها، والدين شيوة پنهانكاري را بهكار ميبرند. دلايل مختلفي براي توجيه تئوري پنهانكاري بيان شده است كه شايد شرح همة آنها از حوصلة خوانندگانتان خارج باشد. مثلاً در بريتانيا، تا قبل از دورة ويكتوريا، صحبت كردن در مورد سكس و مسائل جنسي گناه شمرده ميشد. برخي از افراد اين را كه نبايد دربارة موضوعات جنسي صحبت كرد يك باور مذهبي ميدانند و معتقدند كه انسانها را به گناه آلوده ميكند. درحاليكه اگر بتوانيم موضوعات جنسي را به صورت تخصصي و علمي و اجتماعي تجزيه و تحليل كنيم، نهتنها انسانها را به سمت گناه نميكشد، بلكه قداست رابطة جنسي را براي افراد روشن ميكند، چيزي که باور دارم مطابق تعاليم دين مقدس اسلام است. اگر ارزشهاي جنسي هر فرد را به خودش بشناسانيم، قداست رابطة جنسي در قالب ارزشهاي فرهنگي،اجتماعي و مذهبي حاكم بر هر جامعه تعريف خواهد شد.
آيا در قرآن به قداست رابطة جنسي اشاره شده است؟
○ بهنظر من، قداست اين مسئله در قرآن حتي از ساير كتابهاي آسماني واضحتر است. من در يك كنفرانس بينالمللي در امريكا دربارة قداست رابطة جنسي از ديدگاه قرآن سخنراني كردم و متخصصان حاضر در آن كنفرانس شگفتزده شدند. در پاكستان هم در يك كارگاه آموزشي دربارة كاهش رفتارهاي پرخطر جنسي با راهكارهاي قرآني صحبت كردم. من مدعي هستم كه قرآن بهزيبايي بيان كرده است كه بهاصطلاح غرايز جنسي چگونه ميتوانند انسان را به تكامل برسانند.
تكامل هويت و نقش جنسي در نوجوانان و جوانان دختر و پسر چه تفاوتهايي با يكديگر دارد؟
○ پسران و دختران با ورود به دورة نوجواني و جواني دچار تحول شخصيتي ميشوند. بر طبق يافتههاي علمي، افزايش ترشح هورمونهاي مردانه، بالاخص تستوسترون، در دوران بلوغ، انگيزش و افكار و تحريكات جنسي ايجاد ميكند كه به بروز رفتارهاي جنسي غيرآميزشي در نوجوانان مذكر منتهي ميشود. تحقيقات علمي نشان دادهاند كه شروع فعاليت جنسي در پسران بيشتر وابسته به هورمونهاي جنسي است و ارتباط ضعيفي با عوامل اجتماعي دارد. درحاليكه شروع فعاليت جنسي در دختران بيشتر به فاكتورهاي اجتماعي وابسته است تا به هورمونهاي جنسي. سن شروع اولين فعاليت جنسي در نوجوانان به جنس فرد بستگي دارد. در جوامعي كه نظام دومعياري در آنها حكمفرماست، يعني فعاليت جنسي براي جوان مذكر قابل قبول و براي جوان مؤنث ممنوع است، پسران زودتر از دختران فعاليت جنسي خود را آغاز ميكنند. براي مثال، ارزشي مانند بكارت که در جوامع دومعياري فقط براي دختر مطرح است، در دنياي غرب، براي پسر و دختر يکسان است و به كسي باكره اطلاق ميشود كه هرگز تجربة جنسي نداشته است.
پس به نظر شما بايد مفهوم بکارت در ايران هم تغيير کند؟
○ بله. در كشور ما، مفهوم بكارت به يك علامت تبديل شده و آن علامت پردة بكارت است كه مختص دختران است. حال آنكه اگر با هدف كاهش رفتارهاي پرخطر، خودداري از برقراري رابطة جنسي را تا زمان ازدواج توصيه ميكنيم، بايد هر دو جنس را در نظر بگيريم. اينجاست که توصيه ميکنم بکارت از علامت به ارزش تبديل شود. بنابراين بهنظر من، عموميت دادن به مفهوم بكارت براي دختران و پسران جامعة ما ضروري است.
حاكم بودن نظام دومعياري بر فرهنگ جامعه چه آثاري بر رشد موجوديت جنسي نوجوانان خواهد داشت؟
○ در چنين جوامعي شاهديم كه دختران نوجوان، پس از بلوغ، عموماً خودشان را موجود جنسي نميشناسند اما جامعه آنان را موجوداتي جنسي ميداند. جامعه دختر نوجوان را موجودي جنسي ميبيند که اگر بدون کنترل وارد جامعه شود، باعث برهم خوردن نظام سلامت جنسي آن خواهد شد. در نتيجه، معيارهايي اجتماعي وجود دارد كه براي كنترل دختران نوجوان در جامعه اعمال ميشوند، مثلاً اينكه وقتي دختر بالغ شد، كمتر بايد در انظار عموم حضور فعال داشته باشد. اما پسر بعد از بلوغ ميتواند وارد جامعه شود و مردانگي خود را به معرض نمايش بگذارد. اين معيارها افكاري را در ذهن دختران نوجوان القا ميكند كه باعث ميشود از موجوديت جنسي خودشان شرمگين باشند. اين طرز تفکر احتمالاً دختر را وادار به انكار موجوديت جنسياش ميكند. اين يكي از عوارض حكمفرمايي نظام دومعياري بر جوامع است. از ديگر عواقب برقراري اين نظام، شيوع بيشتر اجبار و آزار و تجاوزات جنسي است. دختر نوجواني را در نظر بگيريد كه از موجوديت جنسياش احساس شرم دارد. وجود اين احساسات و افكار كنترلي در ضمير ناخودآگاه دختر نوجوان باعث ميشود كه اگر روزي مورد آزار و تجاوز جنسي قرار گرفت، از بيان آن شرمگين باشد. از سوي ديگر، در مراحل اولية بلوغ، آگاهي نوجوانان ما دربارة آزار و اجبارهاي جنسي اندك است. در نتيجه، آنها را مشکل تلقي نميكنند.
اشاره داشتيد كه رفتارهاي جنسي نوجوانان پسر تأثيرپذيري اندكي از عوامل اجتماعي دارد، حال آنكه رفتارهاي جنسي نوجوانان دختر بيشتر متأثر از عوامل اجتماعي است. اين دوگانگي چه مشكلاتي را در روابط ميان دختران و پسران نوجوان ايجاد ميكند؟
○ در جوامع با نظام دومعياري، پسران نوجوان به دختران نوجواني دسترسي دارند كه ناآگاه از مسائل جنسي و چهبسا شرمزدهاند و از رشد بدنيشان خجالت ميكشند، اما تحت تأثير هورمونها احساسات جنسي را تجربه ميکنند. نتيجه، بروز مشكلاتي است كه امروزه شاهدش هستيم.
رفتارهاي جنسي در دوران نوجواني و جواني چه تفاوتي با رفتارهاي جنسي بزرگسالان دارد؟
○ در دوران نوجواني، بازيهاي جنسي دورة كودكي جاي خود را به رفتارهاي جنسي با مفاهيم متفاوت و درك متفاوت از آن رفتارها ميدهد. به اعتقاد من، مفاهيم و رفتارهاي جنسي اين دوران هم با مفاهيم دورة بزرگسالي متفاوت است. در مراحل اولية تكامل جنسي، رفتارهاي جنسي گوناگون بين نوجوانان اتفاق ميافتد. براي مثال، از عوامل تحريككننده مانند عكس و فيلم براي خودارضايي استفاده ميكنند يا ستايش از بدن يك دختر نوجوان در مرحلة بلوغ ممكن است باعث شود او ناخواسته درگير يك رابطة جنسي پرخطر شود. بنابراين، امروزه بر يادگيري رفتارهاي صحيح جنسي در دوران نوجواني تأكيد زيادي ميشود. اکثر متخصصان معاصر، بهويژه جامعهشناساني نظير گگنن و سايمون، معتقدند كه نقشهاي اولية جنسي و دستورالعملها براي اجراي آن نقشها بهتدريج در دوران نوجواني شكل ميگيرند. در اين دوران، فرد جوان با نمايشنامة جنسياي كه جامعه براي اين قشر طراحي ميكند آشنا ميشود. دستورالعملهاي جنسي متفاوت رايج ميان همسالان از طرف ديگر به شكلگيري خيالپردازيهاي جنسي كمك ميكند و در نهايت به تعاملات جنسي ميانجامد. مواجهه با سناريوهاي مختلف جنسي در جامعه، نوجوان را در معرض تجربه و پذيرش خطرات جنسي قرار ميدهد.
آيا فرهنگ جنسي نوجوانان امروز با والدينشان متفاوت است؟
○ بله، شكاف بزرگي ميان فرهنگ جنسي نسل حاضر و نسلهاي گذشته وجود دارد. شايد تفاوت تفسير و تعبير مفاهيمي مانند اخلاق، عفت و شرافت در بين نسلها، در شروع يا عدم شروع زودرس فعاليتهاي جنسي مؤثر بوده است. بههرحال، احترام به حقوق جنسي نوجوانان و جوانان فرصت نزديك شدن به دنياي جنسي آنها را به والدين و متخصصان خواهد داد و بايد از اين فرصتها براي همگونسازي ارزشها و مفاهيم جنسي دو نسل سود جست. اگر به اين شكاف بزرگ فرهنگي آگاه نباشيم، در مديريت رفتارهاي جنسي نوجوانانمان دچار اشتباهات جبرانناپذيري خواهيم شد.
چرا برخي از والدين تمايل دارند كه فرزندانشان دير بالغ شوند و دير به تكامل جنسي برسند؟
○ بسياري از والديني كه به من مراجعه ميكنند چنين خواستهاي دارند. وقتي علت اكراهشان را ميپرسم ميگويند كه نميخواهند فرزندشان زود وارد دنياي جنسي شود. آنها ميخواهند تكامل جنسي نوجوانشان را به تعويق بيندازند. همانطور كه ميدانيم، يكي از عوامل دخيل در شروع زودرس فعاليتهاي جنسي، بلوغ جسمي است. شايد به همين دليل است كه خانوادهها فكر ميكنند اگر جلو بلوغ جسمي فرزندشان را بگيرند، از فعاليتهاي جنسي او هم جلوگيري خواهند كرد. اما واقعيت آن است كه بلوغ جسمي فقط بخش بسيار كوچكي از تكامل جنسي و افكار جنسي نوجوان را به خود اختصاص ميدهد و موجوديت جنسي بخشي از هستي فرد است.
آموزشهاي صحيح جنسي در دوران نوجواني، بخصوص به دختران نوجوان، چه تأثيراتي در زندگي و سلامت جنسي آنان در آينده خواهد داشت؟
○ اين بر عهدة والدين و متصديان آموزش و پرورش جامعه است كه به دختران نوجوان بياموزند كه چگونه با مسائل جنسي خودشان كنار بيايند. بايد به اين گروه آموزش داده شود تا بتوانند در آينده انتخابهاي جنسي درستي داشته باشند و در دوران بزرگسالي از موجوديت جنسي خود لذت ببرند. در برخي از جوامع، اجتماعي شدن نوجوانان در رابطه با نقش جنسيتيشان بسيار پيچيده است و چارچوب روشن و قابل قبولي براي بيان و ابراز احساسات جنسي تعريف نشده است. دختران نوجوان پيامهاي متضاد و متفاوتي از اطراف خود دريافت ميكنند. آنها در معرض پيامهاي اعضاي خانواده، همسالان و افراد جامعه قرار دارند. من بهعنوان متخصص در اين رشته معتقدم كه مراقبتهاي بهداشت جنسي بايد جزئي از نظام سلامت كشورمان باشد. مشاورههاي جنسي براي نوجوانان، بخصوص به شكل جلسات پرسش و پاسخ با متخصصان اين رشته، بايد در برنامههاي كشوري گنجانده شود. مطالعات نشان دادهاند كه نوجوانان ازجمله گروههاي فراموششدة جوامعاند و آگاهي و اطلاعات كافي دريافت نميكنند. خانوادهها هم در مرحلة اول بايد بپذيرند كه نوجوانانشان داراي موجوديت جنسي هستند و بايد به حقوق جنسي آنها احترام گذاشته شود. خانوادههاي ما درحالحاضر قبول كردهاند كه نوجوانانشان از فرهنگ جنسي متفاوتي تبعيت ميكنند. پس بايد بتوانند راهكارهاي متناسب با فرهنگ حاکم را هم بپذيرند و به هدف پرورش جنسي صحيح فرزندانشان دست يابند.
دكتر عفتالسادات مرقاتي خويي، متخصص رفتارشناسي جنسي
منبع: نیک سایت
